De ambities, de strijd en de gevolgen
Parlementaire enquêtecommissie Fyra | 28 oktober 2015
De parlementaire enquêtecommissie Fyra is in mei/juni 2015 de openbare verhoren gestart inzake de vraag waarom het beoogde vervoer over de Hogesnelheidslijn-Zuid niet tot stand is gekomen. Zij werkte sindsdien aan een eindrapport dat op 28 oktober 2015 aan de pers is gepresenteerd.
Aanleiding
Op dinsdag 15 januari 2013 valt een afdekrooster van de onderkant van een Fyra, de hogesnelheidstrein van de Italiaanse bouwer AnsaldoBreda. De trein rijdt op dat moment via het hogesnelheidsspoor (HSL-Zuid) van Brussel naar Amsterdam. Twee dagen later blijkt ook een andere Fyra flink beschadigd. NS haalt daarop de treinen van het spoor. Op de dure Thalys na is er op dat moment geen treinvervoer tussen Amsterdam en Brussel. De reiziger staat letterlijk en figuurlijk in de kou.
Eind mei 2013 besluit NS definitief te stoppen met de Fyra. Na negen jaar eindigt daarmee het Fyra-project. De Fyra heeft uiteindelijk nog geen vijf maanden over de spoorlijn HSL-Zuid gereden. De aanleg van het spoor kostte veel meer geld dan voorzien en de spoorlijn was ook veel later klaar. Nu is ook het vervoer zoals dat oorspronkelijk bedoeld was, na lange vertragingen mislukt. Op 19 december 2013 besluit de Tweede Kamer een parlementaire enquête te houden naar de Fyra. De parlementaire enquêtecommissie heeft onderzoek gedaan om erachter te komen waarom de plannen voor een treindienst over de HSL-Zuid zijn uitgelopen op een mislukking.
De vragen
Waar richtte de commissie zich ook alweer op? Dat zijn de volgende vragen:
- Hoe verliep het aanbestedingsproces voor het vervoer over de HSL-Zuid en welke eisen werden aan dat vervoer gesteld?
- Welke invloed had de relatie tussen de Staat als concessieverlener en aandeelhouder en de NS als concessiehouder op dit dossier?
- Hoe is de aanbesteding van de treinen verlopen en kwam de keuze voor de bouwer tot stand?
- Wat was de betrokkenheid en handelswijze van de verschillende partijen bij het ontwerp- en bouwproces van de Fyra?
- Welke partijen waren betrokken bij de toelating van de Fyra-treinen en hoe vulden zij die rol in?
- Hoe kwam het besluit om de Fyra-treinen uit dienst te halen tot stand?
- Is het alternatief vervoer een volwaardig en acceptabel alternatief?
De conclusies
De hoofdconclusie van de commissie is dat het beloofde vervoer over de HSL-Zuid er niet is gekomen omdat andere belangen steeds voorrang kregen boven het reizigersbelang. Zo vond de Staat de financiële opbrengsten belangrijk. NS wilde vooral de eigen (monopolie) positie op het Nederlandse spoor houden. Daarmee heeft de reiziger niet gekregen wat hem was beloofd, namelijk snel, rechtstreeks vervoer naar Brussel tegen een redelijke prijs. En de HSL-Zuid, die veel belastinggeld heeft gekost, wordt niet gebruikt zoals bedoeld.
Rode draden in het onderzoek
De enquêtecommissie ziet een aantal terugkerende onderwerpen die door het hele onderzoek heen lopen. Deze onderwerpen spelen telkens weer een rol:
- Staat-NS: een moeizame relatie.
- Internationale verbindingen essentieel, maar zonder harde afspraken.
- Risico’s niet goed in kaart gebracht en maatregelen ontbreken.
- Partijen schuiven risico’s en verantwoordelijkheden door. Rollen worden minimaal ingevuld.
- De Tweede Kamer blaft, maar bijt niet.
- Eindafrekening € 790 miljoen en schadeverdeling mede in verbinding met hoger liggend HSL-dossier lastig.
Wie is er verantwoordelijk?
De commissie vindt dat in de eerste plaats de opeenvolgende betrokken ministers, staatssecretarissen en NS verantwoordelijk zijn voor het feit dat het Fyra-vervoer over de HSL-Zuid er niet is gekomen. De Staat en NS stelden financiële en strategische belangen voorop. Daardoor kwamen ze terecht in een jarenlange, destructieve strijd. AnsaldoBreda en NS kwamen niet tot een oplossing voor de problemen met de Fyra. Daarnaast stelde ook de Belgische spoorwegmaatschappij NMBS eigen belang boven het zorgen voor goed vervoer. En de Tweede Kamer blafte, maar beet niet. Door steeds in te stemmen met de keuzes van het kabinet en NS, is ook de Tweede Kamer medeverantwoordelijk.
De ontsporing: Reconstructie van een treindrama.
Van den Berg en Silfhout (2014) concluderen in hun boek: “De ontsporing van de Fyra dreunt flink na. De hogesnelheidslijn kostte onze schatkist meer dan zeven miljard euro. En nog hebben we geen snelle trein. Vakbondsman Andries van den Berg en onderzoeks-journalist Marcel van Silfhout kenden de NS in 2001 goed: het spoorbedrijf haalde dagelijks het nieuws met stakingen en vertragingen.
Maar de verhitte strijd tussen de staats-monopolist en het verkeersministerie om de HSL-Zuid bleef onder de radar. In de aanloop naar de parlementaire Fyra-enquête reconstrueerden ze het historische spoorfiasco aan de hand van geheime notities en vertrouwelijke interviews met NS-directeuren, medewerkers en topambtenaren.
Botsende ego’s, financiële hoogmoed en de worsteling van de NS met de Haagse privatiseringspolitiek leidden tot een dwaas pokerspel. Hoe kon dit ambitieuze project zo dramatisch uit de hand lopen?”
“Het Fyra-debacle is een van de ernstigste uitwassen van privatisering en marktwerking. Dit boek onthult hoe de totale ontsporing op de HSL-Zuid haast onvermijdelijk was” – Herman Wijffels
“Dit boek maakt de parlementaire enquête tot een formaliteit” – Tommy Wieringa
Bibliografie
Van den Berg, A., & Van Silfhout, M. (2014). De ontsporing: Reconstructie van een treindrama. Zilverster Media.
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2015). Parlementaire enquêtecommissie Fyra. Den Haag, 519 pp.
WebLink Publiekssamenvatting Fyra: reiziger in de kou
Download Samenvatting Fyra: reiziger in de kou
* Website Onderzoek Fyra: reiziger in de kou
PRIMO Res Publica 